Przeżuwanie jest jednym z najważniejszych wskaźników zdrowia bydła, ponieważ świadczy o prawidłowej pracy układu pokarmowego. Zdrowa krowa poświęca na tę czynność zwykle około 7–10 godzin dziennie, choć czas zależy od dawki pokarmowej i warunków utrzymania. Nagłe ograniczenie przeżuwania może wskazywać na problemy żywieniowe, zaburzenia metaboliczne bądź rozwijającą się chorobę. W takiej sytuacji warto szybko ocenić stan zwierzęcia, ponieważ niektóre przyczyny wymagają natychmiastowej interwencji weterynaryjnej.
Dlaczego krowa przestała przeżuwać?
Przeżuwanie polega na ponownym kierowaniu wcześniej pobranego pokarmu z przedżołądków do jamy ustnej, jego rozdrabnianiu i mieszaniu ze śliną. Proces ten wspomaga trawienie paszy objętościowej oraz utrzymanie odpowiednich warunków w żwaczu. Jeśli krowa przestaje przeżuwać, może to oznaczać zaburzenie motoryki przedżołądków, czyli ich prawidłowych skurczów. Sam brak przeżuwania w krótkim okresie nie przesądza jednak o chorobie, ponieważ zwierzęta nie wykonują tej czynności nieprzerwanie.
Jedną z częstych przyczyn problemu są błędy żywieniowe, szczególnie gwałtowna zmiana dawki lub nadmierny udział łatwo fermentujących pasz treściwych. Zbyt mała ilość włókna strukturalnego ogranicza żucie i wydzielanie śliny, co zwiększa ryzyko kwasicy żwacza. Zwierzę może wtedy mniej jeść, produkować mniej mleka i oddawać luźniejszy kał. Podobne objawy mogą towarzyszyć niestrawności, chorobom przebiegającym z bólem oraz zaburzeniom metabolicznym.
Jak pobudzić żwacz u krowy?
Przede wszystkim należy ustalić, dlaczego żwacz pracuje słabiej, ponieważ samo pobudzenie jego skurczów nie zawsze rozwiązuje problem. Jeśli zaburzenie wystąpiło po nagłej zmianie żywienia, trzeba przeanalizować skład dawki i jakość podawanych pasz. W przypadku łagodnej niestrawności pomocny może być powrót do prawidłowo zbilansowanej dawki zawierającej odpowiednią ilość włókna. Zwierzę powinno mieć również stały dostęp do świeżej wody i odpowiednie warunki odpoczynku.
Nie należy jednak podawać na własną rękę dużych ilości sody oczyszczonej, oleju ani przypadkowych preparatów mających pobudzić trawienie. Przyczyną zatrzymania pracy żwacza może być zarówno kwasica, jak i inne schorzenie wymagające zupełnie odmiennego postępowania. Lekarz weterynarii może ocenić skurcze przedżołądków, zbadać treść żwacza i dobrać leczenie do rozpoznania.
Jeśli krowa całkowicie przestała przeżuwać i jednocześnie nie pobiera paszy, należy skontaktować się z lekarzem weterynarii bez zwlekania. Szczególnie niebezpieczne są przypadki połączone ze wzdęciem brzucha, osłabieniem lub trudnościami z oddychaniem. Nie wolno wtedy czekać na samoistny powrót przeżuwania. Próby przymusowego podawania płynów osłabionemu zwierzęciu mogą doprowadzić do zachłyśnięcia.
Czy odwapnienie krowy i hipokalcemia mogą zatrzymać przeżuwanie?
Jedną z przyczyn ograniczonej motoryki żwacza jest Hipokalcemia, czyli obniżone stężenie wapnia we krwi. Problem występuje szczególnie u krów mlecznych w okresie okołoporodowym, kiedy zapotrzebowanie na wapń gwałtownie wzrasta wraz z rozpoczęciem produkcji mleka. Potocznie schorzenie określa się jako odwapnienie krowy lub porażenie poporodowe. Niedobór wapnia zaburza pracę mięśni, w tym mięśniówki przewodu pokarmowego, więc może powodować osłabienie skurczów żwacza.
W cięższych przypadkach pojawiają się osłabienie, chłodne uszy i kończyny, trudności ze wstawaniem oraz zaleganie. Krowa może stracić apetyt i przestać przeżuwać, a jej stan może szybko się pogarszać. Takie objawy wymagają pilnej pomocy lekarza weterynarii, który oceni potrzebę podania preparatów wapniowych. U zwierząt leżących nie należy samodzielnie podawać płynnych preparatów doustnych, ponieważ istnieje ryzyko zachłyśnięcia.
Nieprawidłowe przeżuwanie. Jakie objawy powinny zaniepokoić?
Nie zawsze problem polega na całkowitym zatrzymaniu przeżuwania, ponieważ czasami krowa wykonuje tę czynność znacznie rzadziej niż wcześniej. Nieprawidłowe przeżuwanie może objawiać się skróceniem czasu żucia, osłabionym apetytem i zmianą konsystencji kału. Jeśli krowa źle przeżuwa, należy również zwrócić uwagę na ślinienie, trudności w pobieraniu paszy oraz ewentualne problemy w jamie ustnej. Takie objawy mogą wskazywać na zaburzenia trawienia, ale również na ból lub inne choroby.
Szczególnie niebezpieczne jest wzdęcie żwacza, które można rozpoznać po narastającym powiększeniu lewej strony brzucha. Nagromadzone gazy zwiększają ciśnienie w jamie brzusznej, a w ciężkich przypadkach utrudniają oddychanie. Zwierzę może być niespokojne, szybko oddychać i gwałtownie się osłabiać. Silne wzdęcie wymaga natychmiastowej interwencji weterynaryjnej, ponieważ może w krótkim czasie doprowadzić do śmierci.
Jak zapobiegać zaburzeniom przeżuwania u krów?
Podstawą profilaktyki jest odpowiednio zbilansowana dawka pokarmowa, dostarczająca wystarczającej ilości włókna strukturalnego. Zmiany żywienia należy wprowadzać stopniowo, aby mikroorganizmy żwacza mogły przystosować się do nowego rodzaju paszy. Ważne jest również ograniczanie sortowania TMR-u przez krowy, ponieważ wybieranie pasz treściwych może zaburzać proporcje składników w rzeczywiście pobieranej dawce. Należy regularnie kontrolować jakość kiszonek i unikać podawania pasz zepsutych lub spleśniałych.
W gospodarstwach wyposażonych w systemy monitorowania przeżuwania można obserwować zmiany aktywności poszczególnych zwierząt. Nagły spadek czasu przeżuwania bywa jednym z pierwszych sygnałów pogorszenia zdrowia, nawet zanim pojawią się wyraźne objawy kliniczne. Warto również kontrolować pobranie paszy, mleczność oraz zachowanie krów w okresie okołoporodowym. Regularna obserwacja stada pomaga szybciej wykrywać zaburzenia i ograniczać ich konsekwencje.
Jeśli jedna z krów wyraźnie ogranicza przeżuwanie, nie należy oceniać jej stanu na podstawie samego ruchu żuchwy. Znaczenie mają również apetyt, zachowanie, wygląd kału i ogólna kondycja zwierzęcia. Utrzymujący się brak przeżuwania może sygnalizować poważną chorobę, dlatego wymaga ustalenia przyczyny. Szybka reakcja zwiększa szansę na skuteczne leczenie i powrót do prawidłowego pobierania paszy.
Źródła:
https://www.merckvetmanual.com/
https://dairy.extension.wisc.edu/articles/risks-of-inadequate-fiber-in-the-diet/
